Ocena bezpieczeństwa w medycynie opartej na faktach (EBM)
Każda interwencja terapeutyczna w medycynie musi być oceniana przez pryzmat bilansu korzyści do potencjalnego ryzyka. W przypadku akupunktury dysponujemy jednymi z najbardziej precyzyjnych i wielkich badań epidemiologicznych na świecie, obejmujących miliony udokumentowanych procedur [1, 2].
W badaniach klinicznych nad bezpieczeństwem akupunktury zdarzenia niepożądane dzieli się na dwie główne kategorie:
- Poważne zdarzenia niepożądane (Serious Adverse Events — SAE): Należą do nich m.in. odma opłucnowa (pneumothorax) lub nakłucie narządu wewnętrznego.
- Łagodne i przemijające objawy (Minor Adverse Events): Drobny siniak lub wybroczyna w miejscu wkłucia, chwilowy ból po wyjęciu igły, krótkotrwałe zawroty głowy lub uczucie głębokiego zmęczenia/relaksacji po zabiegu.
Analiza ponad 4,4 miliona zabiegów w Europie
W 2006 roku brytyjski lekarz i naukowiec dr Adrian White opublikował fundamentalną analizę bezpieczeństwa akupunktury w czasopiśmie Acupuncture in Medicine [2].
Podsumowano wyniki prospektywnych badań prowadzonych w Wielkiej Brytanii i Europie:
- Badanie SAFA (Survey of Adverse Events Following Acupuncture 2002): Objęło 31 822 zabiegi akupunktury wykonane przez lekarzy i fizjoterapeutów. Odnotowano 0 poważnych zdarzeń niepożądanych.
- Badanie York Acupuncture Safety Study (2001): Objęło 34 407 zabiegów wykonanych przez akupunkturzystów zawodowych. Odnotowano 0 poważnych powikłań.
- Metaprojekt obejmujący 13 badań prospektywnych: Na łączną liczbę 4 441 103 zabiegów akupunktury odnotowano jedynie 11 poważnych zdarzeń niepożądanych [2]. Najczęstszym z nich była odma opłucnowa (7 przypadków na ponad 4,4 miliona wkłuć, co daje częstość 0,00015%).
Niemieckie badanie PEP-Ac (454 920 pacjentów)
Największym pojedynczym źródłem danych epidemiologicznych na świecie pozostaje niemiecki program badawczy PEP-Ac (Evaluation of Patient Care with Acupuncture), finansowany przez 10 kas chorych w Niemczech [3]:
- W badaniu wzięło udział 454 920 pacjentów, którzy otrzymali łącznie ponad 4 miliony zabiegów.
- Łagodne, samoograniczające się objawy (drobne krwawienie, siniak) zgłosiło 7,9% pacjentów.
- Poważne zdarzenia niepożądane wystąpiły u zaledwie 0,003% leczonych (13 pacjentów na blisko pół miliona osób) [3].
W nowszych badaniach z 2017 roku oceniano wdrożenie akupunktury na oddziałach intensywnej terapii (ICU) w szpitalu publicznym w Kalifornii — uznano ją za interwencję w 100% bezpieczną i wykonalną, pozwalającą na istotne zmniejszenie dawek dożylnej morfiny [4].
Akupunktura posiada także udokumentowane bezpieczeństwo w opiece onkologicznej [5] oraz w ciąży (przegląd systematyczny Park et al. 2014 obejmujący badania na ciężarnych kobietach [6]).
Profil bezpieczeństwa w kontekście medycyny konwencjonalnej
Aby właściwie zrozumieć, jak bezpieczna jest akupunktura, należy porównać ją z powszechnie stosowanymi alternatywami farmakologicznymi:
- Opioidy: Aż do 25% pacjentów otrzymujących opioidy na receptę w leczeniu bólu przewlekłego rozwija trwałe uzależnienie [7]. W 2015 roku w USA z powodu przedawkowania opioidów zmarło 33 091 osób (więcej niż w wypadkach samochodowych) [8].
- Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ): W metaanalizie bayesowskiej obejmującej 446 763 osoby wykazano, że przyjmowanie NLPZ (w tym ibuprofenu i naproksenu) nawet przez 1–4 tygodnie istotnie zwiększa ryzyko ostrego zawału mięśnia sercowego [9].
- Błędy medyczne: W USA błędy jatrogenne i powikłania szpitalne stanowią 3. wiodącą przyczynę zgonów w społeczeństwie [1].
W tym zestawieniu ryzyko związane z profesjonalną akupunkturą jest znikome (negligible).
„Ryzyko związane z akupunkturą można zaklasyfikować jako pomijalne. W rękach kompetentnych terapeutów akupunktura jest jedną z najbezpieczniejszych procedur we współczesnej medycynie.”
— Dr Adrian White, BMJ / Acupuncture in Medicine 2006 [2]
Rola wykształcenia terapeuty i profilaktyka powikłań
W 2011 roku w renomowanym czasopiśmie Pain prof. Edzard Ernst opublikował przegląd powikłań związanych z akupunkturą [10]. Autorzy wykazali, że niemal wszystkie opisywane w literaturze ciężkie powikłania nie wynikały z samej natury akupunktury, lecz z błędów w sztuce popełnianych przez osoby bez formalnego wykształcenia anatomicznego lub nieprzestrzegające zasad higieny [10].
Jak zapobiega się rzadkim zdarzeniom niepożądanym?
- Znajomość anatomii topograficznej: Odpowiednia głębokość i kąt wprowadzania igły w rejonie klatki piersiowej i pleców całkowicie chroni opłucną przed nakłuciem.
- Sterylne igły jednorazowe (Clean Needle Technique): Stosowanie fabrycznie sterylnych igieł jednorazowego użytku z elastycznej stali chirurgicznej całkowicie eliminuje ryzyko złamania igły oraz transmisji zakażeń bakteryjnych i wirusowych.
- Prawidłowa diagnoza różnicowa: Pozwala na właściwe dobranie protokołu terapeutycznego i wykluczenie stanów wymagających natychmiastowej interwencji chirurgicznej.
- Standardy edukacyjne WHO: Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca minimum 2 500 godzin akredytowanego kształcenia programowego dla terapeutów akupunktury.
Podsumowanie
Akupunktura wykonywana przez wykwalifikowanych terapeutów legitymujących się formalnym wykształceniem anatomicznym i certyfikacją stowarzyszeń zawodowych (takich jak PSAZ w Polsce) charakteryzuje się najwyższym poziomem bezpieczeństwa w nowoczesnym lecznictwie (11 poważnych powikłań na ponad 4,4 miliona zabiegów).